Seni hiç görmedik. Ama düşüncelerimizde, kararlarımızda, geleceğe dair kurduğumuz hayallerde hep yanımızdasın.
Seni Hiç Görmedik. Ama Hep En Yakınımızdaydın.
Kalbimizde sevgin, aklımızda sözlerin, fikrimizde açtığın yol var.
Seni hiç görmedik. Bir meydanda sesini dinlemedik, yürüdüğün bir yolda sana yetişmedik. Ama düşüncelerimizde, kararlarımızda, geleceğe dair kurduğumuz hayallerde hep yanımızdaydın.
Bir kız çocuğunun okuyacağı okulu hayal ederken gözlerinde beliren heyecanda, bir kadının kendi hayatı hakkında söz aldığı anda, bir gencin bilime, sanata ve üretmeye duyduğu inançta seninle bağ kurduk.
Adını çocukken öğrendik. Büyüdükçe, bir ülkeye kazandırdıklarının hayatımızdaki karşılığını anlamaya başladık.
Cumhuriyetin, insanın kendi geleceğinde söz sahibi olabilmesiyle ilişkisini gördük. Bağımsızlığın tarlada, fabrikada, okulda ve laboratuvarda emek istediğini öğrendik. Bir ülkenin geleceğinin, çocuklarına açtığı imkânlarla şekillendiğini kavradık.
Bugün seni özlerken bir ömrün ardından duyulan hüznü, açtığın yola duyduğumuz güvenle birlikte taşıyoruz.
Çünkü bıraktığın miras hayatın içinde yaşamaya devam ediyor.
Bir kadının sandığa uzanan elinde, bir öğretmenin öğrencisine kazandırdığı merakta, bir mühendisin çiziminde, bir sanatçının özgür düşüncesinde…
BiModaHayat olarak kadınların eşitliğini, bilimin yol göstericiliğini, sanatın özgürlüğünü ve üretimin değerini savunurken Cumhuriyetin bize yüklediği sorumluluğu da taşıyoruz. Gelecek kuşakların daha özgür, daha adil ve daha yaşanabilir bir ülkede büyümesi için kendi alanımızda çalışıyoruz.
Aradan geçen yıllar özlemimizi büyütüyor. Sana duyduğumuz yakınlık ise hiç eksilmiyor.
Seni hiç görmedik. Ama hep en yakınımızdaydın.
Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü saygı, minnet ve özlemle anıyoruz.
Bir ülkenin geleceğini değiştiren adımlar
Atatürk’ün öncülüğünde gerçekleşen dönüşüm; bağımsızlık mücadelesinden yurttaşlık haklarına, eğitimden sanayiye, tarımdan kültüre uzandı. Bu kazanımlar, Türkiye Büyük Millet Meclisinin, dönemin hükümetlerinin, bilim insanlarının, girişimcilerin ve çalışanların ortak emeğiyle hayata geçti.
Aşağıdaki kronoloji, Millî Mücadele’den 10 Kasım 1938’e uzanan süreçteki başlıca hakları, inkılapları, kurumları ve üretim yatırımlarını bir araya getiriyor. Ülke genelindeki bütün yerel tesislerin eksiksiz envanteri değildir. Yeni kurulan işletmeler, mevcut tesislerdeki yenilemeler ve daha sonra tamamlanan yatırımlar ilgili maddelerde belirtilmiştir.
1919–1923 | Bağımsızlık ve millî egemenlik
19 Mayıs 1919 — Millî Mücadele’nin başlangıcı. Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkışıyla bağımsızlık mücadelesinin örgütlenmesinde yeni bir dönem başladı.
23 Nisan 1920 — Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılması. Milletin iradesini esas alan yeni yönetim anlayışının merkezi Ankara’da kuruldu.
20 Ocak 1921 — Teşkilât-ı Esasiye Kanunu. Millî egemenlik ilkesi anayasal temele kavuştu.
30 Ağustos 1922 — Büyük Zafer. Başkomutanlık Meydan Muharebesi, bağımsızlık mücadelesinin askerî sonucunu belirleyen dönüm noktası oldu.
1 Kasım 1922 — Saltanatın kaldırılması. Devlet yönetiminde hanedan egemenliğine son verildi.
17 Şubat–4 Mart 1923 — İzmir İktisat Kongresi. Üreticilerin, işçilerin, tüccarların ve sanayicilerin katılımıyla ekonomik bağımsızlık ve kalkınma hedefleri ele alındı.
24 Temmuz 1923 — Lozan Barış Antlaşması. Yeni Türk devletinin bağımsızlığı uluslararası alanda kabul edildi; kapitülasyonlar kaldırıldı.
13 Ekim 1923 — Ankara’nın başkent olması.
29 Ekim 1923 — Cumhuriyetin ilanı. Devletin yönetim biçimi Cumhuriyet olarak belirlendi; Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı seçildi.
1924 | Eğitim birliği ve yeni kurumlar
2 Ocak 1924 — Hafta Tatili Kanunu. Kanun kapsamındaki işyerlerinde çalışanlar için haftalık dinlenme düzenlemesi getirildi.
3 Mart 1924 — Tevhid-i Tedrisat Kanunu. Eğitim kurumları Maarif Vekâletine bağlanarak öğretim birliği sağlandı.
3 Mart 1924 — Halifeliğin kaldırılması. Cumhuriyetin siyasal ve hukuksal dönüşümünde önemli bir adım atıldı.
20 Nisan 1924 — Yeni anayasa. Cumhuriyetin yönetim yapısını ve yurttaşlık düzenini belirleyen anayasa kabul edildi.
26 Ağustos 1924 — Türkiye İş Bankasının kuruluşu. Yerli girişimciliğin, tasarrufun ve üretimin finansmanında önemli rol üstlenecek bir banka kuruldu.
1925 | Tarım, hukuk ve havacılık
16 Şubat 1925 — Türk Tayyare Cemiyetinin kuruluşu. Daha sonra Türk Hava Kurumu adını alacak kuruluşla havacılığın yaygınlaşmasına yönelik kurumsal bir adım atıldı.
17 Şubat 1925 — Aşar vergisinin kaldırılması. Tarımsal üretim üzerindeki önemli vergi yüklerinden biri kaldırıldı.
1925 — Atatürk Orman Çiftliği’nin kuruluşu. Ankara’da modern tarımın ve üretim yöntemlerinin uygulanacağı örnek bir işletme oluşturuldu.
1925 — Türkiye Sanayi ve Maadin Bankasının kuruluşu. Sanayi işletmelerini desteklemek ve finansman sağlamak üzere yeni bir yapı oluşturuldu.
1925 — Kırıkkale Topçu Mühimmatı Fabrikası. Savunma sanayisinin yerli üretim kapasitesini geliştiren tesislerden biri kuruldu.
5 Kasım 1925 — Ankara Hukuk Mektebinin açılması. Cumhuriyetin hukuk düzeninde görev alacak kadroların yetiştirilmesi için önemli bir eğitim kurumu açıldı.
25 Kasım 1925 — Şapka İktisası Hakkında Kanun. Kılık kıyafet alanındaki dönüşümün temel düzenlemelerinden biri kabul edildi.
30 Kasım 1925 — Tekke ve zaviyelerin kapatılması.
26 Aralık 1925 — Takvim ve saat düzenlemeleri. Uluslararası ilişkilerde ve günlük yaşamda ortak standartlara geçişi sağlayan düzenlemeler kabul edildi.
1926 | Medeni haklar ve üretim atılımı
17 Şubat 1926 — Türk Medeni Kanunu’nun kabulü. Resmî nikâh ve tek eşlilik esası getirildi; kadınların boşanma, miras ve mülkiyet hakları bakımından önemli ilerlemeler sağlandı. Kanun 4 Ekim’de yürürlüğe girdi. Bu dönüşüm, bugünkü anlamıyla bütün alanlarda tam hukuki eşitlik sağlandığı anlamına gelmiyordu.
1 Temmuz 1926 — Kabotaj Kanunu’nun yürürlüğe girmesi. Türkiye kıyılarındaki deniz taşımacılığı ve ilgili faaliyetlerde Türk vatandaşları ile Türk bayraklı gemilerin hakları güvence altına alındı.
1926 — Kayseri’de TOMTAŞ uçak fabrikasının açılması. Uçak bakım, montaj ve üretim çalışmalarının yürütüleceği sanayi altyapısı oluşturuldu.
1926 — Kırıkkale çelik ve pirinç döküm-hadde tesisleri. Savunma üretimini destekleyen metal işleme kapasitesi geliştirildi.
1920’lerin ikinci yarısı — Gölcük’te tersane altyapısının oluşturulması. Yavuz zırhlısının onarımı için kurulan havuz ve atölyeler, Gölcük Tersanesi’nin gelişiminin çekirdeğini oluşturdu.
26 Kasım 1926 — Alpullu Şeker Fabrikasının üretime başlaması.
17 Aralık 1926 — Uşak Şeker Fabrikasının işletmeye açılması. Şeker sanayisi, tarım ile sanayiyi bir araya getiren yeni bir üretim alanı kazandı.
1927–1929 | Sanayinin desteklenmesi ve okuryazarlık
28 Mayıs 1927 — Teşvik-i Sanayi Kanunu. Sanayi yatırımlarını özendiren destekler ve kolaylıklar getirildi.
1928 — Ankara Fişek Fabrikası. Askerî üretim altyapısı güçlendirildi.
1928 — Merkez Hıfzıssıhha Müessesesinin kuruluşu. Aşı, serum, laboratuvar ve halk sağlığı çalışmalarının kurumsal altyapısı geliştirildi.
1928 — Uluslararası rakamların kabulü. Eğitim, ticaret ve kamu işlemlerinde ortak kullanımın geliştirilmesi hedeflendi.
1 Kasım 1928 — Yeni Türk harflerinin kabulü. Latin esaslı Türk alfabesine geçildi.
1 Ocak 1929 — Millet Mekteplerinin öğretime başlaması. Yetişkinlere okuma yazma öğretmek amacıyla ülke çapında eğitim seferberliği yürütüldü.
1930–1932 | Kadınların siyasal hakları, sağlık ve bilim
3 Nisan 1930 — Kadınların belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı. Kadınların yerel yönetimlere siyasal katılımının önü açıldı.
1930 — Umumi Hıfzıssıhha Kanunu. Salgın hastalıklarla mücadele, toplum sağlığı, anne ve çocuk sağlığı ile çalışma koşullarına ilişkin koruyucu hükümler düzenlendi.
1930 — Kayaş Kapsül Fabrikası. Savunma sanayisinin ihtiyaç duyduğu üretim zincirine yeni bir tesis eklendi.
11 Haziran 1930 — Merkez Bankası Kanunu’nun kabulü. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, 3 Ekim 1931’de faaliyete başladı.
26 Mart 1931 — Ölçüler Kanunu. Metre ve kilogram gibi uluslararası ölçülerin kullanımını esas alan düzenleme kabul edildi.
1931 — Türk Tarih Kurumunun temelini oluşturan cemiyetin kuruluşu. Tarih araştırmalarının kurumsallaşması desteklendi.
1932 — Halkevlerinin açılması. Dil, edebiyat, güzel sanatlar, tiyatro, spor ve halk eğitimi alanlarında faaliyet gösteren merkezler oluşturuldu.
12 Temmuz 1932 — Türk Dil Kurumunun temelini oluşturan cemiyetin kuruluşu. Türkçe üzerine bilimsel çalışmaların yürütüleceği kurum oluşturuldu.
1933 | Üniversite, sanayi ve ulaşım
1933 — Sümerbank’ın kuruluşu. Sanayi yatırımlarını finanse eden ve fabrikalar işleten yapı, planlı sanayileşmenin başlıca kurumlarından biri oldu.
1933 — Üniversite reformu. İstanbul Darülfünunu’nun yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu; yükseköğretimin bilimsel ve kurumsal yapısı yeniden düzenlendi.
1933 — Yüksek Ziraat Enstitüsünün açılması. Tarımda bilimsel eğitim ve araştırma kapasitesi geliştirildi.
1933 — Hava Yolları Devlet İşletmesinin kuruluşu. Türkiye’nin tarifeli sivil hava taşımacılığının kurumsal temelleri atıldı.
8 Mayıs 1933 — Gölcük tersane ve tamir limanı yatırımı için kanun. Deniz kuvvetlerinin bakım, onarım ve barınma ihtiyaçlarına yönelik tesisleşme desteklendi.
26 Ekim 1933 — Kadınların muhtarlık ve ihtiyar meclisi seçimlerine katılma hakkı.
5 Aralık 1933 — Eskişehir Şeker Fabrikasının açılması.
1934 | Planlı kalkınma ve kadınların Meclise uzanan yolu
1934 — Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı’nın uygulamaya konulması. Dokuma, kâğıt, cam ve diğer temel üretim alanlarındaki yatırımlar planlı bir çerçeveye alındı.
21 Haziran 1934 — Soyadı Kanunu. Yurttaşların resmî kimlik ve kayıt işlemlerinde soyadı kullanması düzenlendi.
1934 — Bakırköy Bez Fabrikasının genişletilmesi ve modernleştirilmesi. Osmanlı döneminden devralınan tesisin üretim kapasitesi geliştirildi.
1934 — Turhal Şeker Fabrikasının açılması.
26 Kasım 1934 — Bazı lakap ve unvanların kaldırılması. Toplumsal ayrıcalık ifade eden hitapların resmî kullanımına yönelik düzenleme yapıldı.
5 Aralık 1934 — Kadınların milletvekili seçme ve seçilme hakkı. Kadınların ulusal düzeyde siyasal temsile katılmasını sağlayan anayasal değişiklik kabul edildi.
1935 | Cam, dokuma, madencilik ve enerji
1935 — Kadın milletvekillerinin TBMM’de görev almaya başlaması. Bir önceki yıl kazanılan siyasal hak, parlamentoda temsile dönüştü.
14 Haziran 1935 — Maden Tetkik ve Arama Enstitüsünün kuruluşu. Maden kaynaklarının bilimsel yöntemlerle araştırılması ve teknik personel yetiştirilmesi hedeflendi.
14 Haziran 1935 — Etibank’ın kuruluşu. Madencilik ve enerji yatırımlarını geliştirecek kurum oluşturuldu.
14 Haziran 1935 — Elektrik İşleri Etüt İdaresinin kuruluş kanunu. Elektrik üretimi ve su kaynaklarının enerji potansiyeli üzerine planlama altyapısı geliştirildi.
4 Temmuz 1935 — Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikasının ilk üretimi. Türkiye’nin cam sanayisinde önemli bir üretim merkezi faaliyete geçti.
1935 — Kayseri Bez Fabrikasının açılması. Pamuklu dokuma üretimi ve sanayi istihdamı açısından önemli bir tesis işletmeye alındı.
1935 — Keçiborlu Kükürt Fabrikasının işletmeye alınması.
1935 — Isparta Gülyağı Fabrikası. Bölgesel tarımsal üretimin sanayiyle buluşmasına katkı sağlandı.
1935 — Zonguldak Sömikok Fabrikası. Kömürün işlenmesine yönelik sanayi kapasitesi geliştirildi.
1935 — Kırıkkale Tüfek Fabrikası. Yerli savunma üretimi güçlendirildi.
1936 | Çalışma hayatı, su ve kâğıt üretimi
8 Haziran 1936 — 3008 sayılı İş Kanunu’nun kabulü. Çalışma süreleri, işçi sağlığı ve iş güvenliği gibi alanlarda kapsamlı düzenlemeler getirildi. Kanunun grev ve lokavtı yasaklayan, sendikal hakları kapsamayan sınırlılıkları da bulunuyordu.
20 Temmuz 1936 — Montrö Boğazlar Sözleşmesi. Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki egemenlik ve güvenlik yetkileri güçlendirildi.
1936 — Kırıkkale Nitroselülözlü Barut Fabrikası. Savunma sanayisinin temel girdilerinden birinin yerli üretimi geliştirildi.
3 Kasım 1936 — Çubuk I Barajı’nın açılması. Ankara’nın içme suyu ihtiyacı, sulama ve taşkın kontrolü için yapılan tesis, Cumhuriyetin ilk barajı olarak hizmete girdi.
6 Kasım 1936 — İzmit Kâğıt ve Karton Fabrikasının açılması. Yerli kâğıt üretiminde önemli bir adım atıldı. Bu tesis, daha sonra SEKA bünyesinde gelişecek sanayi altyapısının başlangıcını oluşturdu.
1937 | Tekstil, ağır sanayi ve anayasal dönüşüm
5 Şubat 1937 — Altı ilkenin anayasaya eklenmesi. Cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılık anayasa metnine girdi.
3 Nisan 1937 — Karabük Demir Çelik Fabrikalarının temelinin atılması. Ağır sanayi yatırımı başlatıldı. Tesisin ilk demir üretimi 10 Eylül 1939’da, Atatürk’ün vefatından sonra gerçekleşti.
4 Nisan 1937 — Ereğli Bez Fabrikasının açılması. Pamuklu dokuma sanayisine yeni bir üretim merkezi kazandırıldı.
1937 — Ereğli kömür işletmelerinin millîleştirilmesi süreci. İlgili şirketin tesislerinin devlet bünyesine alınmasıyla enerji ve madencilikte kamu işletmeciliği güçlendirildi.
1937 — Kırıkkale Top Fabrikası. Savunma üretim altyapısına yeni bir tesis eklendi.
1937 — Malatya Bez Fabrikasının temelinin atılması. Yatırım Atatürk döneminde başlatıldı; işletmeye alınması sonraki dönemde gerçekleşti.
11 Haziran 1937 — Atatürk’ün çiftliklerini Hazineye bağışlaması. Tarımsal üretim ve araştırma amacı taşıyan işletmeler kamuya devredildi.
9 Ekim 1937 — Nazilli Basma Fabrikasının açılması. Pamuklu sanayisine üretim, istihdam ve mesleki yetişme olanakları sunan önemli bir tesis kazandırıldı.
1938 | Üretim mirasının büyümesi
1 Şubat 1938 — Gemlik Suni İpek Fabrikasının açılması. Tekstilde farklı lif ve iplik türlerinin yerli üretimine yönelik önemli bir yatırım tamamlandı.
2 Şubat 1938 — Bursa Merinos Fabrikasının açılması. Yünlü tekstil sanayisinin gelişiminde önemli bir üretim merkezi faaliyete geçti.
1938 — Gölbaşı Barajı inşaatının başlaması. Bursa’daki yatırımın başlangıcı bu döneme uzanır; tamamlanmış bir 1938 tesisi olarak değerlendirilmemelidir.
1938 — Devlet Hava Yolları Umum Müdürlüğünün oluşturulması. Sivil hava taşımacılığı daha kapsamlı bir kurumsal yapıya kavuşturuldu.
Demiryollarından tersanelere uzanan kalkınma anlayışı
Bu kronolojinin yanında, Cumhuriyetin ilk on beş yılında sürdürülen yeni demiryolu yapımları ve yabancı şirketlerin işlettiği hatların satın alınması da ekonomik bağımsızlığın önemli parçalarıydı. Ulaşım altyapısı, tarımsal üretimin pazarlara erişmesini ve fabrikaların ülkenin farklı bölgelerinde kurulmasını destekledi.
Denizcilikte Gölcük’te yeni bir askerî tersane altyapısı geliştirilirken, Osmanlı’dan devralınan tersane ve atölyelerden de yararlanıldı. Bu nedenle Haliç, Camialtı ve Taşkızak gibi tarihî tesisleri Cumhuriyet döneminde sıfırdan kurulmuş işletmeler olarak sıralamak doğru değildir.
Benzer biçimde, Atatürk döneminde temeli atılan her fabrika onun sağlığında üretime geçmedi. Bu yatırımların başlangıcını ve tamamlanmasını ayrı değerlendirmek, ortaya konulan emeğin tarihini daha doğru anlamamızı sağlar.
Bugüne taşıdığımız sorumluluk
Bir okulun açılması, bir kadının oy kullanması, bir fabrikanın üretime başlaması, bir kentin temiz suya kavuşması…
Her biri, Cumhuriyetin insanların hayatına dokunduğu somut bir adımdı.
Bugün bu mirası yaşatmak; çocukların eğitimini, kadınların eşitliğini, emeğin değerini, bilimsel düşünceyi ve özgür üretimi savunarak mümkün.
Kalbimizde sevgin, aklımızda sözlerin, fikrimizde açtığın yol var.
Millî Savunma Bakanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı — Atatürk kronolojisi; siyasal, toplumsal ve hukuksal inkılaplar. ata.msb.gov.tr
Atatürk Araştırma Merkezi, Atatürk Ansiklopedisi — Atatürk Döneminde Kadın Hakları ve Atatürk ve Hukuk Devrimi. ataturkansiklopedisi.gov.tr
Atatürk Ansiklopedisi — Aşar Vergisinin Kaldırılması, Kabotaj Bayramı ve Millet Mektepleri. ataturkansiklopedisi.gov.tr
Atatürk Ansiklopedisi — 1933 Üniversite Reformu ve Maarif Vekâleti. ataturkansiklopedisi.gov.tr
Atatürk Ansiklopedisi ve TBMM — 3008 Sayılı İş Kanunu; kanunun kabul ve yayımlanma kayıtları. ataturkansiklopedisi.gov.tr
Atatürk Ansiklopedisi — Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekâleti; halk sağlığı düzenlemeleri. ataturkansiklopedisi.gov.tr
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası — Merkez Bankası tarihçesi. Merkez Bankası Tarihçesi
Türkşeker — Kurum tarihçesi ve Eskişehir Şeker Fabrikası bilgileri. turkseker.gov.tr
Şişecam — Paşabahçe Fabrikasının kuruluş ve ilk üretim tarihleri. sisecam.com
Atatürk Ansiklopedisi ve Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi — Sümerbank, Atatürk’ün Ekonomi Politikası ve Sümerbank’ın sanayileşmedeki rolüne ilişkin araştırma. ataturkansiklopedisi.gov.tr
Atatürk Ansiklopedisi — İmalât-ı Harbiye Umum Müdürlüğü ve Atatürk Döneminde Askerî Fabrikalar. ataturkansiklopedisi.gov.tr
Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi — Cumhuriyet döneminde iskele ve liman politikaları; Gölcük yatırımlarına ilişkin yasal düzenleme. atamdergi.gov.tr
Atatürk Ansiklopedisi — İzmit Kâğıt ve Karton Fabrikası ve Bursa Sümerbank Merinos Yünlü Sanayi Fabrikası. ataturkansiklopedisi.gov.tr
Atatürk Ansiklopedisi — Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü, Etibank ve Ereğli Kömürleri İşletmesi. ataturkansiklopedisi.gov.tr
Devlet Su İşleri ve Atatürk Ansiklopedisi — Çubuk I Barajı ile erken Cumhuriyet dönemi su yatırımları. dsi.gov.tr
Kardemir — Karabük tesislerinin temel atma ve ilk demir üretim tarihleri. kardemir.com
Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü ve Atatürk Ansiklopedisi — Sivil havacılık tarihçesi ve Devlet Hava Yolları. Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü
Kültür ve Turizm Bakanlığı — 1938 kronolojisi; Gemlik Suni İpek Fabrikasının açılışı. ktb.gov.tr
Atatürk dönemi tekstil sanayisinin gelişimine ilişkin araştırma — Ereğli Bez Fabrikasının temel atma ve açılış tarihleri. Türkiye Yazarlar Birliği
